Προσβασιμότητα στο Web: άνθρωποι, προβλήματα και λύσεις

Δεν είναι δύσκολο να καταλάβει κάποιος πόσοι άνθρωποι παροδικά ή μόνιμα αντιμετωπίζουν προβλήματα υγείας που δυσκολεύουν την πρόσβασή τους στο Web. Αρκεί να κοιτάξει γύρω του. Είναι πολύ εγωιστικό να θεωρηθεί, έστω και σιωπηλά, ότι οι άνθρωποι αυτοί έχουν λιγότερη ανάγκη το Διαδίκτυο απ’ ότι οι υπόλοιποι, που δεν αντιμετωπίζουν δυσκολίες.

Οι άνθρωποι με αναπηρίες αντιμετωπίζουν τρομακτικά προβλήματα σε θέματα καθημερινότητας π.χ. πως θα μετακινηθούν από ένα σημείο της πόλης σε κάποιο άλλο. Για να βελτιωθούν οι συνθήκες θα πρέπει να κινητοποιηθεί ένα ολόκληρο κράτος κατασκευάζοντας για παράδειγμα μπάρες για αναπηρικά καροτσάκια. Στο Web όμως τα πράγματα είναι πιο απλά και πιο αποκεντρωμένα με την έννοια ότι ένα website κατασκευάζεται από πιθανόν έναν άνθρωπο ο οποίος δεν είναι ιδαίτερα δύσκολο να λάβει υπόψη του και τον παράγοντα accessibility.

Οι άνθρωποι που αντιμετωπίζουν δυσκολίες στην προσβασιμότητα είναι λίγοι. Όχι;

Όχι. Ενδεικτικά αναφέρω μια λίστα πιθανών προβλημάτων υγείας, που όπως θα φανεί, αφορούν αρκετούς ανθρώπους καθώς και τον τρόπο που αυτοί προσεγγίζουν το Διαδίκτυο:

• Άνθρωποι χωρίς όραση Διαβάζουν μια ιστοσελίδα μέσα από screen readers. Για την ακρίβεια ένας screen reader διαβάζει μια σελίδα και μεταφέρει ακουστικά στον επισκέπτη το περιεχόμενό της. Αν το περιεχόμενο θα μεταφερθεί με ακρίβεια, εξαρτάται από τη σωστή χρήση της HTML.
• Άνθρωποι με μειωμένη όραση Η κατηγορία θα μπορούσε να αφορά ακόμα και συνήθισμένες παθήσεις των ματιών όπως π.χ. μυωπία. Διαβάζουν μέσω κανονικών browsers, αλλά συνήθως πρέπει να αυξήσουν το μέγεθος του κειμένου ώστε να φαίνεται ικανοποιητικά.
• Άνθρωποι που δυσκολεύονται να δουν χρώματα Οι μετρήσεις μιλάνε για 1 στους 12 άντρες και 1 στις 200 γυναίκες. Για να μπορέσουν να δουν ένα site θα πρέπει να υπάρχει αρκετή αντίθεση στο χρώμα των γραμμάτων και στο background της σελίδας.
• Άνθρωποι χωρίς ακοή Δεν αντιμετωπίζουν κανένα πρόβλημα στην ανάγνωση, αλλά στον ήχο, όταν αυτός υπάρχει. Για να ξεπεραστεί το πρόβλημα, θα πρέπει κάθε ηχητικό μήνυμα να συνοδεύται κι από κείμενο το οποίο θα περιγράφει τον εκάστοτε ήχο.
• Άνθρωποι που δεν μπορούν να χρησιμοποιήσουν ποντίκι Η πρόσβαση γι’ αυτούς είναι εφικτή μόνο μέσω πληκτρολόγιου. Η χρήση των πλήκτρων Alt, Tab, Ctrl σε συνδυασμό με τους αριθμούς στο πληκτρολόγιο θα πρέπει να τους δίνει πλήρη πρόσβαση σε όλο τον τόπο.

Η λίστα δεν τελειώνει εδώ. Όμως δίνει μια καλή εικόνα του προβλήματος.

Πώς μπορούμε να βοηθήσουμε

Το επόμενο ερώτημα που προκύπτει είναι τι μπορούμε να κάνουμε οι άνθρωποι που δουλεύουμε για το Web ώστε να δώσουμε πρόσβαση στα άτομα με τις πιο πάνω αναπηρίες. Αρκετά πράγματα:

• Να ευαισθητοποιηθούμε και να σκεφτούμε πως θα ήταν αν εμείς βρισκόμασταν στη θέση των ανθρώπων που αντιμετωπίζουν τα προβλήματα.
• Να μάθουμε για το WAI. To WAI είναι το κομμάτι εκείνο της W3C που ασχολείται με το accessibility. Πρόκειται για μια τεράστια προσπάθεια γύρω από την προσβασιμότητα στο Web. Όποιος επισκεφθεί τον τόπο αυτό θα βρει όλες τις λεπτομέρειες γύρω από το θέμα.
• Να μάθουμε για τη WaSP, τα Web Standards και τη χρήση τους. Η WaSP είναι μια κίνηση ανθρώπων, ειδικών του Web, που προωθεί τη χρήση των standards στο Web με σκοπό την πρόσβαση σε αυτό όλων των ανθρώπων ανεξάρτητα από τη φυσική τους κατάσταση ή άλλους παράγοντες που μπορεί να τους εμποδίζουν. Τι είναι τα Web Standards έχω γράψει στο παρελθόν σε ένα αρκετά αναλυτικό κείμενο.
• Να βελτιώσουμε τις πρακτικές μας ενσωματώνοντας στη δουλειά μας τον παράγοντα accessibility. Χρειάζεται αρκετή μελέτη, αλλά σχετικά λίγος χρόνος υλοποίησης από τη στιγμή που κάποιος θα το πάρει απόφαση. Είναι επίσης σημαντικό να κατανοήσουμε ότι όλο αυτό δεν είναι μόδα, δεν είναι τρόπος για να είμαστε συμβατοί με τους προχωρημένους συναδέλφους μας, αλλά πραγματική ανάγκη.
• Nα διαδώσουμε τις πρακτικές αυτές μέσα από blogs, από forum, με κάθε δυνατό τρόπο της online δρασητριότητάς μας. Να εκπαιδεύσουμε ταυτόχρονα τους πελάτες μας και να τους εξηγήσουμε γιατί είναι σημαντικό να προσφέρουν την ίδια ποιότητα υπηρεσιών για όλους τους πιθανούς επισκέπτες του τόπου τους.
• Να υποστηριχθούμε από το κράτος ή τις εταιρίες για τις οποίες δουλεύουμε. Πρόσφατα στην Αμερική δικαιώθηκε ένας τυφλός χρήστης ο οποίος μήνυσε την εταιρία Target γιατί ο δικτυακός της τόπος δεν ήταν προσβάσιμος σε άτομα με αναπηρίες. Η απόφαση αποτελεί δεδικασμένο φυσικά. Μακάρι σύντομα να συμβεί κάτι ανάλογο και στην Ευρώπη, με την ελπίδα να φτάσει έως εμάς και να κινητοποιηθούν όσοι το αποφεύγουν.

Τι άλλο είναι η προσβασιμότητα;

H προσβασιμότητα είναι, εκτός από το αμιγώς τεχνικό κομμάτι, και το σημασιολογικό ή εννοιολογικό (semantic). Ο όρος semantics ή semantic Web σχετίζεται με τη σημασιολογική αξία του περιεχομένου, κατά πόσο δηλαδή αυτό που λέγεται με λέξεις υποστηρίζεται σωστά από κώδικα.

Ας υποθέσουμε ότι έχουμε μία λίστα από αντικείμενα π.χ. φρούτα σε ένα website. Τα αντικείμενα αυτά μπορούν να παρουσιαστούν ως μια παράγαραφος που ξεχωρίζει το ένα από το επόμενο με την αλλαγή γραμμής (σαν να πατάει κάποιος Enter) ή ως μια πραγματική λίστα με τον αντίστοιχο κώδικα από πίσω. Στην πρώτη περίπτωση ένας screen reader θα διαβάσει τη λίστα όπως θα διάβαζε κάθε άλλο κείμενο, ενώ στη δεύτερη περίπτωση θα ειδοποιούσε τον τυφλό επισκέπτη ότι πρόκειται να ακούσει μια λίστα από φρούτα.

Το παράδειγμα δείχνει ότι ένα website μπορεί να εμφανίζεται ως πλήρως προσβάσιμο, αλλά ο κώδικας με τον οποίο έχει χτιστεί να μην είναι σημασιολογικά χρήσιμος. Άρα στην πράξη όχι όσο κατανοητό όσο θα μπορούσε για ανθρώπους με προβλήματα στην όραση. Ένα πολύ καλό κείμενο πάνω στα semantics είναι το: Semantics — Why Bother?

Μπορούν όλα τα sites να είναι προσβάσιμα;

Μπορούν. Όμως το θέμα δεν είναι και τόσο απλό. Υπάρχουν 3 επίπεδα προσβασιμότητας το καθένα από τα οποία θέτει κάποια κριτήρια. Το πρώτο επίπεδο προσβασιμότητας είναι αρκετά πιο προσιτό σε σχέση με τα επόμενα. Το δεύτερο θέτει περισσότερα κριτήρια συμπεριλαμβάνοντας αυτά του πρώτου και το τρίτο μερικά ακόμα συμπεριλαμβάνοντας τα δύο προηγούμενα. Το καθένα από αυτά τα επίπεδα αφορά φυσικά κι ανθρώπους με διαφορετικές παθήσεις.

Ενώ είναι εφικτό κάθε website να είναι accessible, δεν είναι πάντα κι εύκολο. Όσο μεγαλύτερος είναι ένας τόπος τόσο δυσκολεύει η δουλειά του ανθρώπου που σχεδιάζει και υλοποιεί. Άλλες οι απαιτήσεις ενός blog κι άλλες ενός portal. Αντίτοιχα, όσο περισσότεροι συνεισφέρουν στην ανανέωση του τόπου, τόσο πιο εύκολα γίνονται λάθη. Από την άλλη μεριά πάλι, όσο μεγαλύτερο είναι ένα site τόσο περισσότερους χρήστες θα έχει, ανάμεσά τους κι άτομα με προβλήματα στην πρόσβαση.

Έχω ένα site που πουλάει το Χ ή προσφέρει τις υπηρεσίες Ψ. Γιατί να πληρώσω περισσότερα κάποιον ώστε να το κάνει να είναι και προσβάσιμο;

H κυνική εκδοχή: business is business. Ο κάθε άνθρωπος που πουλάει θέλει να αυξήσει τους πιθανούς πελάτες του. Κρατώντας ένα website προσβάσιμο, περισσότεροι άνθρωποι μπορούν να το δουν και πιθανώς να αγοράσουν από αυτόν.

Η πιο ανθρώπινη εκδοχή έχει να κάνει με όλα όσα έχουν ειπωθεί μέχρι τώρα, με τη διάθεσή μας να δίνουμε σε όλους τους ανθρώπους τις ίδιες ευκαιρίες και δυνατότητες. Δε θα μπορούσα εύκολα να γράψω ένα εγχειρίδιο καλών προθέσεων και πράξεων κι αμφιβάλλω αν θα το διάβαζε κάποιος. Σε αυτές τις περιπτώσεις σκέπτομαι ένα πράγμα: πολύ εύκολα θα μπορούσα εγώ να είμαι στη θέση του ανθρώπου που δε βλέπει. Όσο περισσότεροι κάνουμε την αναγωγή αυτή, τόσο το καλύτερο για όλους μας.

Τα τυπικά και η ουσία

Συχνά οι άνθρωποι που χτίζουν δικτυακούς τόπους αντιμετωπίζουν την προσβασιμότητα ως εξής: ”Το site μου περνάει όλα τα validation tests, άρα υποστηρίζω όλους τους επισκέπτες μου - σωστά;”.

Συμφωνώ, αλλά θα πήγαινα ένα βήμα παραπέρα. Η προσβασιμότητα δεν είναι ένα αναγακαίο κακό που ζητάει πιο πολλή δουλειά κι αφού την κάνεις έχεις ξεμπερδέψει. Αντίθετα, αφορά γενικά τον τρόπο που αντιμετωπίζεις τη δουλειά σου, το Web και τους επισκέπτες σου.

Είναι πιο σημαντικό να μπει η προσβασιμότητα στο παιχνίδι πριν ακόμα την κατασκευή ενός τόπου. Από τη στιγμή που θα γίνει αυτό, θα υπάρξει μια τεράστια βελτίωση για τους ανθρώπους που αντιμετωπίζουν προβλήματα πρόσβασης, ακόμα κι αν δεν είναι ένα website τέλεια κατασκευασμένο. Όταν ικανοποιούνται βασικά ζητούμενα του accessibility, κάποια λαθάκια θα είναι πάντα μέσα στο παιχνίδι και θα είναι αποδεκτά. Η ουσία μετράει πάντα περισσότερο από τα τυπικά.

Η ουσία θα μπορούσε να μεταφράζεται κι έτσι:

• Διαβάζεται ένα site σωστά με απενεργοποιημένο το stylesheet που καθορίζει την εμφάνισή του;
 
• Με απενεργοποιημένη τη JavaScript που φτιάχνει τα εφέ;
 
• Αν το site είναι κατασκευασμένο σε Flash, υπάρχει το αντίστοιχο σε απλή HTML;

Και πάει λέγοντας.

Καλώς ήλθατε στον κόσμο του accessibility.

Μια διευκρίνιση πριν το τέλος: Accessible websites δε σημαίνει μουντά websites, δεν ισοδυναμεί με τη θυσία της καλής εμφάνισης για χάρη της προσβασιμότητας. Τα Web Standards είναι εδώ για να βοηθήσουν τους όμορφους δικτυακούς τόπους να είναι και προσβάσιμοι.

Ο μύθος που προωθείται από κάποιους Web designers, ότι δηλαδή ένα accessible website είναι εξ’ ορισμού κι άσχημο, ξεκινάει από την απροθυμία τους να δομήσουν σωστό κώδικα, να κάνουν το κάτι παραπάνω. Στο θέμα αυτό, υπάρχει ένα υπέροχο κείμενο του A. Rutledge με τίτλο: Web Misunderstandards.

Όλα τα παραπάνω δεν είναι παρά η κορυφή του παγόβουνου που λέγεται accessible Web. Τα links που βρίσκονται διασκορπισμένα μέσα στο κείμενο είναι μια καλή αρχή για όσους πρωτογνωρίζουν το κομμάτι accessibility. Από τη στιγμή που το Διαδίκτυο είναι ένας κοινός τόπος, ο πιο κοινός, για όλους τους ανθρώπους του πλανήτη, είναι σημαντικό να τον κάνουμε κι εξίσου προσιτό.

[Πηγή για τη λίστα των ανθρώπων με προβλήματα προσβασιμότητας: A List Apart - What Is Web Accessibility?]